Զարգացած արբիտրաժի հիմքում պետք է դրվի բարձրակարգ կրթությունը
Հայաստանի Հանրապետությունում առկա արբիտրների շարքերը համալրվեցին ևս ութով: Նրանք հաջողությամբ ավարտել են Արբիտրների բարձրագույն դպրոցի 5-ամսյա դասընթացը և պատրաստ են իրենց ներդրումն ունենալ արբիտրաժի զարգացման ու կայացման գործում: Ըստ էության նրանք Հայաստանի առաջին վերապատրաստված արբիտրներն են և որակական ու մասնագիտական միանգամայն այլ, ավելի բարձր մակարդակ են ներկայացնում:
ՀՀ «Առևտրային արբիտրաժի մասին» օրենքի 11-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն արբիտր կարող է լինել 25 տարին լրացած, բարձրագույն կրթություն ունեցող յուրաքանչյուր գործունակ ֆիզիկական անձ: Այն փաստը, որ արբիտր դառնալու համար չի պարտադրվում, որ անձն իրավաբանական կրթություն ունենա, զգալիորեն անդրադառնում է արբիտրների մասնագիտական գործունեության որակի վրա, նրանցից հավելյալ ժամանակ ու ջանքեր է պահանջում համակարգին ադապտացվելու, մասնագիտության նրբություններին ու հմտություններին տիրապետելու համար: Հենց կրթական այդ բացը լրացնելու համար էլ 2007 թ. «Իրավունքի պաշտպան» ՀԿ –ն առայժմ հիմնեց Արբիտրների բարձրագույն դպրոցը, որն իր բուն գործունեությունը սկսեց ծավալել այս տարվանից և ունեցավ իր առաջին շրջանավարտները: Դպրոցի տնօրեն Աննա Խաչիկյանը նշում է, որ այս ընթացքում իրենք կարողացան կազմել մասնագիտական լուրջ առարկայացանկ, հավաքել դասախոսական ուժեղ կազմ,որի անդամներից յուրաքանչյուրն իր ոլորտում հայտնի ու բարձրակարգ մասնագետ է. «Արբիտրաժի զարգացումը անչափ կարևոր է մեր երկրում արդարադատության կայացման, ընդհանրապես իրավական պետության զարգացման ու ամրապնդման համար։ Բայց տեղեկացվածության ու պրոֆեսիոնալ արբիտրների պակասը խոչընդոտում է արբիտրաժի զարգացմանը մեր երկրում։ Մեր դպրոցը ստեղծվել է հենց այդ նպատակով ու առաքելությամբ. խթանել արբիտրաժի կայացումը և զարգացումը»:
Դասախոսական կազմում ընդգրկված են թե՛ արդեն գործող արբիտրներ, որոնք իրենց գործնական փորձն են փոխանցում նորեկներին, թե՛ հայտնի իրավաբաններ ու փաստաբաններ: Օրինակ՝ Արբիտրաժային դատավարություն առարկան վարել է Ֆինանսական արբիտրաժի նախագահ Սմբատ Մելիքջանյանը, Միջազգային առևտրային արբիտրաժ, UNCITRAL կանոններ և Նյույորքյան կոնվենցիա առարկան դասավանդել է իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Տարոն Սիմոնյանը, Արբիտրի վարքագծի էթիկան՝ Փաստաբանների պալատի նախագահ Արա Զոհրաբյանը, ՀՀ կորպորատիվ իրավունքը արբիտրաժում առարկան դասավանդել է Փաստաբանական դպրոցի տնօրեն Սիմոն Բաբայանը։ Ապագա արբիտրներն ուսումնասիրել են նաև Դատական հոգեբանություն, Փաստարկում և ճարտասանություն առարկաները, որոնք անչափ կարևոր են այս ոլորտում հաջող գործունեություն ծավալելու համար, անգամ անցել են այնպիսի նեղ մասնագիտական դասընթաց, ինչպիսին Մտավոր սեփականության վեճերն են արբիտրաժում: Այս առարկան դասախոսող, Մտավոր սեփականության ազգային գործակալության խորհրդատու Անդրանիկ Խաչիկյանը նշում է, որ մտավոր սեփականության բազմաթիվ հարցեր կան, որոնք կարող են լուծվել արբիտրաժում, անգամ եթե դրանք ամրագրված չեն պայմանագրով. «Ճիշտ է՝ որպես կանոն պետք է պայմանագիր լինի սուբյեկտների միջև, որ հարցը արբիտրաժային լուծում ստանա, բայց կան հարցեր, որոնք օրենքով են նախատեսված և օրենքն էլ ըստ էության կարելի է դիտարկել որպես պայմանագիր իրավատիրոջ, հասարակաության մյուս անդամների և պետության միջև: Հետևապես եթե դրանով պայմանավորված նորմը խախտվում է, ինչու՞ չդիմել արբիտրաժային դատարան: Բայց որպեսզի նման վեճերը ուղղենք արբիտրային դատարան,պետք է լինի համապատասխան օրենք, որը ցավոք դեռ չկա»:
Իհարկե լավ առարկայացանկ ու դասախոսական կազմ ունենալը դպրոցի ուժեղ կողմերից մեկն է, բայց պակաս կարևոր չէ նաև այն միջավայրը, որտեղ գործում է դպրոցը: Արբիտրների բարձրագույն դպրոցը իր գործունեությունը ծավալում է Փաստաբանների պալատի ու Փաստաբանական դպրոցի օժանդակությամբ Փաստաբանական դպրոցի տարածքում: Այս կայացած դպրոցը հրաշալի հարթակ հանդիսացավ Արբիտրների դպրոցի կայացման համար: Փաստաբանների դպրոցի տնօրեն Սիմոն Բաբայանը նշում է, որ այս համատեղ աշխատանքը դեռ շատ զգալի արդյունքներ կտա, մանավանդ որ արբիտրաժը Հայաստանում լիարժեք կայացած դեռ չես անվանի. «Թեև ունենք գործող արբիտրաժներ, բայց այս ոլորտը դեռ զարգացման կարիք ունի, իսկ դրա համար պետք են որակյալ արբիտրներ: Սա առաջին քայլն էր, մենք համատեղ ծրագրեր մշակեցինք, փորձեցինք օժանդակել արբիտրների դպրոցին մեր գործիքակազմով, և կարծում եմ՝ Փաստաբանական դպրոցը լավ հարթակ կդառնա, որ Արբիտրների բարձրագույն դպրոցը շարունակական զարգացում ունենալ»:
Այդ շարունակական զարգացումն ու հեռանկարները այս մասնագիտացման մեջ տեսնում են նաև նորավարտ արբիտրները, նրանցից յուրաքանչյուրն իր ոլորտում կայացած մասնագետ է և այս մասնագիտացումն էլ ընտրել է ոչ պատահականորեն: Օրինակ՝ տնտեսագիտության թեկնածու, Երևանի տնտեսագիտական համալսարանի դասախոս Ալբերտ Հայրապետյանն այս մասնագիտացումն ընտրել է գիտամանկավարժական գործունեության սահմաններն ընդլայնելու համար, ապագայում որպես Միջազգային առևտրային արբիտրաժ առարկայի դասախոս իր այստեղ կուտակած գիտելիքները ուսանողներին փոխանցելու հեռանկարով, մյուս կողմից տեսնելով ոլորտում բազմաթիվ չօգտագործված հնարավորություններ, որոշել է մասնագիտանալ այս ոլորտում՝ գիտելիքների զարգացման, հարստացման ու նոր պրոֆեսիոնալ կապերի ձեռք բերման համար:
Արբիտրների բարձրագույն դպրոցում դասընթացները ամեն տարի կկազմակերպվեն աշնանային և գարնանային հոսքերով, կկազմավորվեն ցերեկային և երեկոյան խմբեր:
