Առաջիկա օրերին պատրաստվում եմ դիմել ԿԽՄԿ ղեկավարությանը՝ խնդրելով պարզաբանում տրամադրել Ռուբենի կարգավիճակի վերաբերյալ. Վերոնիկա Զոնաբենդ

Մեդիամաքսը բացառիկ հարցազրույց է ունեցել սոցիալական ձեռնարկատեր եւ բարերար, Ռուբեն Վարդանյան եւ Վերոնիկա Զոնաբենդ հիմնադրամի (RVVZ) եւ բարեգործական այլ հիմնադրամների ու ծրագրերի համահիմնադիր Վերոնիկա Զոնաբենդի հետ:

(Հարցազրույցը կայացել է նախքան դեկտեմբերի 18-ը, երբ Բաքվում պետական մեղադրողը Ռուբեն Վարդանյանի համար ցմահ ազատազրկում է պահանջել)։

- Ադրբեջանում շարունակվում է այն ֆարսը, որն այնտեղ «դատավարություն» են անվանում։ Հույս կա՞, որ Ռուբեն Վարդանյանը եւ մյուս հայ գերիները ազատ կարձակեն։

-Ցավոք, լավ նորություններ չկան։ Այս շաբաթ հայտարարվեց, որ «դատաքննությունն ավարտված է», եւ առաջիկայում կսկսվի դատական բանավեճերի փուլը։ Միեւնույն ժամանակ անհասկանալի է, թե ում միջեւ են դրանք լինելու։ Դատական նիստերին ոչ մի անկախ փորձագետի թույլ չեն տալիս ներկա գտնվել: Մեկ տարվա լսումների ընթացքում դատարանը  չի բավարարել Ռուբենի եւ նրա փաստաբանի գործնականում եւ ոչ մի միջնորդություն ու հարցում, իսկ այդ միջնորդություններից եւ հարցումներից շատերը մինչ օրս մնում են անպատասխան։ Թեեւ դատական նիստերը իբր բաց են համարվում, բայց դրանց թույլ են տալիս մասնակցել միայն ցուցակներով, իսկ դատարանի դահլիճը շրջափակված է ոստիկաններով։ Այսպես կոչված տուժողները եւ նրանց հարազատներն ասում են, որ «Վարդանյանի հետ չեն հանդիպել, անձամբ չեն ճանաչում նրան, նրա մասին գիտեն միայն  լրատվամիջոցներից, բայց համարում են, որ նրա նկատմամբ պետք է կիրառվեն ամենախիստ միջոցները»։ Ընդ որում, վկաներից եւ ոչ մեկը, որոնց նա խնդրել է հրավիրել, չի կանչվել դատարան՝ ցուցմունք տալու: Ակնհայտ է, որ դատարանի որոշումը իրավական դաշտից դուրս է լինելու։ Ավելին, այսպես կոչված դատական ողջ գործընթացն արդարադատության լիակատար մերժում է:

Ռուբենին, բարեբախտաբար, դեռ թույլ են տալիս զանգահարել շաբաթը մեկ անգամ, երբեմն երկու անգամ՝ 10 րոպեով։ Ոչ ես, ոչ էլ մեր ընտանիքի մյուս անդամներն իրական տեղեկություն չունենք նրա առողջական վիճակի վերաբերյալ. այդ մասին կարող ենք դատել միայն նրա ձայնով։ Այս ողջ ընթացքում, բացառությամբ միայն մի քանի շաբաթների, Ռուբենը պահվել է մենախցում։ Նա գրեթե ամբողջությամբ մեկուսացված է, ինտերնետից օգտվելու հնարավորություն չունի։ Արտաքին աշխարհի հետ նրա միակ կապը նրա ընկերների եւ այն մարդկանց  նամակներն են, ովքեր ցանկանում են նրան զորակցել։

Առիթից օգտվելով՝ ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել բոլոր նրանց, ովքեր գրում են Ռուբենին։ Հասկանում եմ, որ այդ նամակներից միայն քչերն են հասնում նրան, բայց նրա համար դա շատ կարեւոր է։ Ընկերական աջակցությունը եւ այն գիտակցումը, որ իրեն հիշում են, նրան ուժ են տալիս։ Այս տարի, անցյալ տարվա պես, Ռուբենի համար կազմակերպում ենք Նոր տարվա շնորհավորանքների կենտրոնացված ուղարկում։ Նամակ գրելու եւ ուղարկելու մասին մանրամասն տեղեկությունները հասանելի են FreeVardanyan.com կայքի՝ «Նամակ Ռուբենին» բաժնում։

Ցավալի է, որ Ադրբեջանից Կարմիր Խաչի Միջազգային Կոմիտեի հեռանալուց հետո մենք զրկվեցինք Ռուբենի համար կարճ տեսաուղերձներ ձայնագրելու հնարավորությունից։ Ի դեպ, առաջիկա օրերին պատրաստվում եմ դիմել ԿԽՄԿ ղեկավարությանը՝ խնդրելով պարզաբանում տրամադրել Ռուբենի կարգավիճակի վերաբերյալ այն ժամանակահատվածի համար, երբ կազմակերպության ներկայացուցիչներն այցելում էին նրան Ադրբեջանում պահվելու ընթացքում: Սա սկզբունքային  նշանակություն ունի Ռուբենի բոլոր իրավունքները հասկանալու եւ հետագա քայլերի ձեռնարկման տեսանկյունից՝ նրա իրավունքներն ու շահերը, այդ թվում՝ միջազգային ատյաններում, պաշտպանելու համար: 

Ասեմ, որ, չնայած այս ծանր իրավիճակին, Ռուբենն անկոտրում է. շատ է կարդում, զբաղվում է յոգայով։ Մեր մասին նա ավելի շատ է անհանգստանում, քան իր մասին: Բացի այդ, պետք է ընդունել, որ այսօր աշխարհում կատարվող շատ բաներ նա կանխատեսել էր:

-Ռուբենի ոգու արիությունը եւ հաստատակամությունը չեն կարող չհիացնել, իսկ Դուք ինչպե՞ս եք դիմակայում, երբ նա Ձեր կողքին չէ։ Ի՞նչն է Ձեզ ուժ տալիս։

- Հավատն առ այն, որ փորձությունները տրվում են ըստ մեր ուժերի, եւ յուրաքանչյուրը պետք է կրի իր խաչը։ Ու նաեւ այն հավատամքը, որ բարին ու սերը հաղթում են։ Երջանիկ է նա, ում կյանքում կա մեծ սեր եւ մեծ երազանք, հետեւաբար, չնայած այս ամենին, մենք Ռուբենի հետ շարունակում ենք երազել, իսկ մեր սերը փորձություններից միայն ամրապնդվում է։ Մենք հիանալի երեխաներ ունենք, որոնք աջակցում են մեզ  եւ մեծ էներգիա են տալիս։ Նրանք միանգամից մի տեսակ ավելի իմաստուն դարձան, եւ նրանց այդ վարքագիծը հաստատում է, որ եթե անում ես այն, ինչին հավատում ես, ապա երեխաները հետո հպարտանալու շատ առիթներ են տալիս:

Ու նաեւ զբաղվում եմ նրանով, ինչը ուրախություն, ոգեշնչում եւ պետք լինելու զգացում է բերում։ Դա նույնպես մեծ էներգիա է տալիս։ Իմաստ չունի տխրել, վիրավորվել զարհուրելի անարդարությունից եւ մտածել վրեժխնդրության մասին։ Այդ ամենը շատ ուժ եւ էներգիա է խլում։ Ռուբենը մեր հեռախոսային խոսակցություններում հաճախ ասում է, որ նա բոլորին սիրում է՝ ոչ միայն ընկերներին, այլեւ՝ թշնամիներին։ Ժամանակն է դատավորը, եւ յուրաքանչյուրն իր արածի համար կհատուցի։ Կարեւոր է մարդ մնալ ցանկացած հանգամանքներում եւ հավատալ։

-Ռուբենի ապօրինի ձերբակալությունից հետո մեզ հետ հարցազրույցում ասել էիք, որ, չնայած բոլոր դժվարություններին, «մեր նախագծերը չեն դադարում, քանի որ դրանք երկարաժամկետ են»։ Դա դեռ այդպե՞ս է։

- Այդպես է: Այդ նախագծերը նախատեսված են առնվազն 20-25 տարվա համար։ Մենք շատ բանի ենք հասել, թեեւ նախատեսած ամեն ինչ չէ, որ հաջողվել է իրականացնել՝ օբյեկտիվ պատճառներով։ Ոչ միայն Հայաստանը, այլեւ ամբողջ աշխարհն է մտել այն «կատարյալ փոթորկի» մեջ, որի մասին Ռուբենը խոսում էր դեռ 15 տարի առաջ. պատերազմներ, համավարակ, շարունակվող ֆինանսական ճգնաժամ, աշխարհաքաղաքական խնդիրներ, էլ չեմ խոսում վերջին տարիների բազմաթիվ այլ դժվարությունների ու սահմանափակումների մասին։

Դեռ 2000-ականների սկզբներին Ռուբենի հետ հասկացանք, որ 21-րդ դարում ամենաարժեքավոր ռեսուրսը դառնում է տաղանդավոր, մեծապես կրթված, ստեղծագործ եւ ոչ ստանդարտ մտածող մարդը, եւ ուրեմն կբարգավաճեն այն պետություններն ու տարածքները, որտեղ նման մարդիկ ավելի շատ կլինեն: Սա, իր հերթին, նշանակում էր, որ հարկավոր է պայմաններ ստեղծել, որպեսզի նման մարդիկ՝ բառիս իսկական իմաստով վերնախավը, կարողանան իրենց ներուժն իրացնել հայրենիքում եւ, ավելի լավ կյանքի փնտրումով չհեռանան երկրից: Ավելին, որպեսզի այդքան բարենպաստ միջավայրը Հայաստան ներգրավի այլ երկրների իրական վերնախավի ներկայացուցիչներին: Այդ մարդիկ հետ կբերեին լավագույն փորձը, նոր տեխնոլոգիաները, կորպորատիվ մշակույթը, իսկ մտավոր ու մշակութային փոխադարձ հարստացումն ավելի կխթաներ զարգացումը։ 

Մենք համոզված էինք, որ նման միջավայրի ստեղծումը պիտի սկսվի կրթությունից։ Աշխարհի խնդիրների մեծ մասի լուծման բանալին դա է, եւ Հայաստանը՝ Գիտելիքի նկատմամբ հարգանքի իր հազարամյա մշակույթով, պարարտ հող է, որի վրա կրթական նախագծերի սերմերը ծիլեր են տալու։

- Ձեր սպասելիքներն արդարացա՞ն: Կարո՞ղ եք խոսել կոնկրետ արդյունքների մասին:

-Այո, իհարկե: Ամենաակնհայտ օրինակը Դիլիջանի միջազգային դպրոցն է, որի շրջանավարտներն ընդունվում են աշխարհի լավագույն բուհեր։ Ճիշտ է,  Հայաստանում այն միանգամից չընկալվեց: Հայկական հանրությունը թե՛ երկրի ներսում, թե՛ սփյուռքում անվստահությամբ էր վերաբերվում այն գաղափարին, որ Հայաստանը կարող է դառնալ մի վայր, ուր ամբողջ աշխարհից երեխաներ կգան՝ լավագույն համաշխարհային ստանդարտներին համապատասխանող բարձրորակ կրթություն ստանալու համար։ Խոսքը այնպիսի կրթության մասին է, որը երիտասարդներին պատրաստում է 21-րդ դարի իրականությանը՝ դրա մարտահրավերներով ու պահանջներով, եւ զարգացնում է այնպիսի հատկություններ, ինչպիսիք են ստեղծագործական եւ քննադատական մտածողությունը, փոփոխություններին պատրաստ լինելը եւ տարբեր մշակույթների ու սոցիալական կարգավիճակի մարդկանց հետ շփվելու կարողությունը։ Դիլիջանում տարբեր երկրներից, տարբեր էթնիկ եւ սոցիալական ծագում ունեցող երեխաների համար միջազգային դպրոց բացելու մեր որոշումը առավելագույնս համապատասխանում էր Հայաստանի ապագայի մեր տեսլականին՝ որպես հանգույց-երկրի, որն անհրաժեշտ եւ օգտակար է տարածաշրջանի եւ աշխարհի համար։

Դիլիջանի բնակիչները երկար ժամանակ կարծում էին, թե մեր դպրոցը միայն հարուստների համար է եւ իրենց հետ ոչ մի առնչություն չունի։ Բայց հետո Դիլիջանից մի քանի երեխա դպրոցն ընդունվեց, եւ հիմա տաքսու վարորդները զբոսաշրջիկներին ասում են. «Սա մեր դպրոցն է, բայց այստեղ ընդունվելու համար հարկավոր է խելացի լինել. միայն վճարելը բավական չէ»։ Արդեն մի քանի տարի է, ինչ դպրոցը եւ Դիլիջանի համայնքային կենտրոնը (ԴՀՀ), որին մենք Ռուբենի հետ աջակցում ենք, համատեղ ծրագրեր են իրականացնում Դիլիջանի երեխաների ու պատանիների համար։ Այդ ծրագրերի շնորհիվ տեղացի երեխաները հավատում են, որ ցանկության դեպքում, ամեն ինչի կարող են հասնել:  Օրինակ, ամեն տարի դիլիջանցի պատանիներից կամ աղջիկներից ոմանք միջազգային դպրոց են ընդունվում, այդ թվում՝ UWC ցանցի դպրոցներ: Տեղացի երեխաներին  հասանելի են  նաեւ UWC Dilijan դպրոցի մարզական հարմարությունները, օրինակ՝ ֆուտբոլի դաշտը, մարզասրահը, լողավազանը։ 

Բացի այդ, դպրոցի հիմքի վրա, Samsung-ի հետ համատեղ, ծրագրավորման եւ Android հավելվածների մշակման դասընթացներ են իրականացվում Հայաստանի տարբեր քաղաքներից դպրոցականների համար: Օրինակ, Դիլիջանի երեխաները ներգրավվել են այդ ծրագրում Դիլիջանի համայնքային կենտրոնի կազմակերպած հատուկ դասընթացների շնորհիվ։ Հպարտանում եմ նրանով, որ Հայաստանում այս դասընթացը հաջողությամբ ավարտում եւ վկայականներ են ստանում մասնակիցների  95 %-ը. սա ամենաբարձր ցուցանիշն է այն բոլոր երկրներից, որտեղ ծրագիրը իրականացվում է: Մեր մի քանի մասնակիցներ ընդգրկվել են նաեւ հավաքականում, որը Հայաստանին երրորդ տեղ է ապահովել անհատական մրցույթում Պեկինում կայացած արհեստական բանականության միջազգային օլիմպիադայում։

Այնպես որ Դիլիջանի միջազգային դպրոցը կարեւոր դեր է խաղում քաղաքի, մարզի եւ նույնիսկ ամբողջ երկրի կրթական կյանքում։ Հուսով եմ, որ որոշում կայացնողները նույնպես հասկանում են Դիլիջանի միջազգային դպրոցի կարեւորությունը Հայաստանի համար։ Երբ 2014 թվականի հոկտեմբերին պաշտոնապես բացում էինք դպրոցը, ես ասացի, որ կարճ ժամանակ անց մենք հաշվելու ենք այդ դպրոցում սովորած Նոբելյան մրցանակակիրների թիվը։ Հավատացեք, այդպես էլ լինելու է։ Տասը տարվա ընթացքում դպրոցը ոչ միայն զգալի հեղինակություն է ձեռք բերել UWC համակարգում, այլեւ դարձել է միջազգային ճանաչում ունեցող բրենդ։ Միայն պատկերացրեք. մոտ 80 երկրից ամեն տարի ծնողներն իրենց երեխաներին Դիլիջան են ուղարկում. դա աշխարհի պետությունների գրեթե կեսն է, եւ դրանց քաղաքացիները Հայաստանն են ընտրում որպես կրթության լավագույն վայր։ Ավելին, Դիլիջանի միջազգային դպրոցի շնորհիվ, որն այսօր նաեւ  նախադպրոցական եւ միջնակարգ կրթություն է ապահովում, Դիլիջան են տեղափոխվել մի քանի ընտանիքներ այլ երկրներից՝ Ռուսաստանից, Չինաստանից, ԱՄՆ-ից եւ ԱՄԷ-ից։

- Միջազգային դպրոցը ազդե՞լ է Դիլիջանի բնակիչների մտածելակերպի փոփոխության վրա: 

- Շենք կառուցելն ավելի արագ է տեղի ունենում, քան մտածելակերպ փոխելը, ուստի երիտասարդության հետ աշխատանքը սկսվել էր դպրոցի բացումից շատ ավելի վաղ: Վերջին տասնմեկ տարիների ընթացքում Համայնքային կենտրոնի աշխատակիցներն ու կամավորները շատ բան են արել, որպեսզի Դիլիջանի բնակիչները կրթության եւ  ժամանցի հնարավորություններ ունենան։ Կենտրոնի գոյության ընթացքում մոտ 2000 պատանիներ հաճախել են տարբեր դասընթացների, մասնակցել են միջազգային  մրցույթների։ Օրինակներ ունենք, երբ նրանց հետաքրքիր նախաձեռնությունները ֆինանսավորում են ստացել զարգացման համար։ Կարելի է վստահաբար ասել, որ այս ամենը փոխել է երիտասարդության մտածելակերպը։ 

Պատանիներն այլեւս չեն վախենում երազել եւ իրենց առջեւ հավակնոտ նպատակներ դնել, նրանք սովորում են օտար լեզուներ, պլանավորում են իրենց ապագան, մասնակցում են կամավորական շարժմանը, որը Դիլիջանում նորմալ երեւույթ է դարձել։ Ակտիվ երիտասարդ տղաներն ու աղջիկները իրականացնում են սեփական սոցիալական նախագծերը եւ նախաձեռնում են դրական փոփոխություններ՝ հասկանալով, որ իրենք են իրենց ճակատագրի տերերը։

Միջավայր ստեղծող նախագծի օրինակ է Café #2-ը։  Ի սկզբանե դա երիտասարդական սոցիալական նախաձեռնություն էր. տեղի պատանիներն ու աղջիկները ստանում էին աշխատանքի հնարավորություն եւ հյուրընկալության ոլորտում աշխատելու հմտություններ էին ձեռք բերում։ Բայց ժամանակի հետ Café #2-ը փոխեց բնակիչների սոցիալական սովորությունները, ժամանցը։ Բացի այդ, այն նպաստեց  քաղաքում նոր ռեստորանային նախագծերի ի հայտ գալուն: 

Այս օրինակները վկայում են, թե ինչպես կարող է մեծ երազանքը փոխել իրականությունը։ Հենց դա էլ Ռուբենի նախագծերի հիմնական առանձնահատկությունն է. նա չի վախենում անհնարինից, հավատում է իր երազանքին, կառուցում է դրա իրականացման համար կոնկրետ պլաններ, համոզում է ուրիշներին նախագծի կարեւորության եւ հնարավորության մեջ եւ համատեղ իրականացման համար ներգրավում բազմաթիվ ու տարբեր մարդկանց։

- Հրապարակումներ եղան այն մասին, որ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի դուստրը նույնպես սովորել է UWC ցանցի դպրոցներից մեկում։ 

-Այո, նա ծնողների հետ 2019-ին ներկա էր UWC Dilijan-ի հինգերորդ տարեդարձի միջոցառմանը, եւ մեր դպրոցը շատ տպավորել էր նրան։ UWC կրթական շարժման հիմնական առավելություններից մեկն այն է, որ դպրոցներն ու քոլեջները ընդունում են երեխաներին՝ անկախ նրանց ծնողների սոցիալական կամ ֆինանսական վիճակից։ Կարեւորը երեխայի կարողություններն են, ներուժը, անձնական որակները եւ հասարակությանն օգուտ տալու ցանկությունը։ UWC-ում միասին սովորում են ինչպես վերնախավի, օրինակ՝ եվրոպական միապետների զավակներ, այնպես էլ երեխաներ փախստական ընտանիքներից։ Ուսանողների աշխարհագրական, մշակութային ու սոցիալական բազմազանությունը նրանց թույլ է տալիս միմյանց մեջ անհատներ, ոչ թե կարգավիճակ տեսնել։ Այնպես որ, վարչապետի ընտանիքը շատ լավ հասկանում է նման կրթության արժեքը։ Դա ինձ հույս է տալիս, որ այն կշարունակի, նախկինի պես, հասանելի լինել Հայաստանի երեխաների համար։

- Դուք ասացիք, որ Դիլիջանի միջազգային դպրոցի բացումը Հայաստանը հանգույց դարձնելու տեսլականի մի մասն էր: Կարծում եմ, որ դա վերաբերվում է նաեւ ձեր մյուս նախագծերին:

- Այդպես էլ կա: 2000-ականների սկզբին Ռուբենն ու նրա գործընկերները սկսեցին մտորել, թե ինչպիսին են ուզում տեսնել Հայաստանը 20 կամ ավելի տարի հետո։ Ահռելի աշխատանք կատարվեց երկրի ապագայի հնարավոր սցենարների վերլուծության, բեկումնային զարգացման համար տնտեսության ու գործունեության ոլորտների թիրախավորվան համար։ Այդ աշխատանքի համար ներգրավվեց համաշխարհային համբավ վայելող McKinsey խորհրդատվական ընկերությունը, եւ արդյունքները քննարկվեցին ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ սփյուռքի տարբեր համայնքներում։ Նախագիծը կոչվում էր «Հայաստան 2020», եւ հենց դրանում են մեր այսօրվա ծրագրերից շատերի, մասնավորապես «Տաթեւի վերածնունդ»-ի, ակունքները։

Ավելի ուշ Ռուբենը բազմիցս նորանոր փորձեր է նախաձեռնել՝ Հայաստանի ապագայի եւ զարգացման մոդելների հանրային քննարկումներ կազմակերպելու համար: «Հայաստան 2031/2041», «Futures Studio» եւ «Ապագա հայկականը» նախագծերն այդ շարքից են: Նա կարծում է, որ ամենաօպտիմալը հանգույցի մոդելն է եւ երկրի լիարժեք, բայց ոչ անխոհեմ ինտեգրումը համաշխարհային տարածքում: 

Ներդաշնակ զարգացման համար կարեւոր էր, որ նախագծերը կենտրոնացած չլինեին միայն Երեւանում, այլ իրականացվեին ամբողջ երկրում, ուստի ընտրվեցին Տաթեւը, Դիլիջանը եւ Գյումրին։ Գործարկված խոշոր նախագծերը անվանում ենք «խարսխային», քանի որ դրանք լայնածավալ են, մուլտիպլիկատիվ էֆեկտ ունեն, առաջացնում են դրական փոփոխությունների եւ նոր նախագծերի շղթայական ռեակցիա, եւ բոլորը միասին ապահովում են համալիր մոտեցում զարգացման նկատմամբ։ Հիմա, երբ «Տաթեւեր» ճոպանուղին արդեն 15 տարեկան է, իսկ Դիլիջանի դպրոցը եւ Գյումրիի նախագիծը՝ 10 տարեկան, այդ տարածաշրջանների տնտեսությունների վրա նրանց ազդեցությունը զգալի է: 

Հիշատակված նախագծերը, ինչպես նաեւ «Ավրորա» մարդասիրական նախաձեռնությունը եւ FAST-ը, իրականցվել են միջազգային լավագույն ստանդարտներով: Այդ ծրագրերն իրենց շուրջն աստիճանաբար բարելավում են սոցիալ-տնտեսական միջավայրը եւ ձգում մարդկանց ինչպես երկրի ներսից, այնպես էլ արտերկրից։ 

Խոսքը միայն Հայաստան եկող հարյուր հազարավոր զբոսաշրջիկների մասին չէ, այլ նաեւ այն այցելուների, որոնք ցանկացել են երկրում մնալ՝ թեկուզ եւ ժամանակավորապես։ Բազմաթիվ օրինակներ ունենք բարձր որակավորում ունեցող այնպիսի օտարերկրյա մասնագետների, որոնք մեր նախագծերի վրա աշխատելու համար որոշել են տեղափոխվել Հայաստան։ Էլ չասած հարյուրավոր պատանիների մասին, որոնք վերջին տասը տարիների ընթացքում աշխարհի գրեթե բոլոր ծայրերից Դիլիջան են գալիս սովորելու։ Այստեղ երկու տարի ապրելուց հետո նրանք իրենց երկրներում դառնում են Հայաստանի կամավոր դեսպաններ։ Նույնիսկ Թուրքիայից եկած պատանիները, UWC Dilijan-ում սովորելուց հետո, վերադառնում են հայրենիք Հայաստանի, հայերի եւ Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության պատմության նկատմամբ բոլորովին այլ վերաբերմունքով։

Մեր նախագծերում ներգրավված շատ մարդիկ, չլինելով ծնունդով հայ, հայ են դարձել իրենց ընտրությամբ՝ Armenians by choice, այսինքն, իրենց ձգտումները կապել են Հայաստանի հետ։ Դրա կենդանի օրինակը հենց ես եմ։

- Ստացվում է, որ այն, ինչ Ռուբենի հետ մտածել էիք 25 տարի առաջ, աստիճանաբար իրականություն է դառնում։

- Այո, իսկապես: Այս տարիների ընթացքում Ռուբենը հետեւողականորեն իրականացրել է այն գաղափարները, որոնց մասին խոսել է։ Նա քաղաքական գործիչ չէ եւ, հետեւաբար, երբեք չի «տատանվել կուսակցության գծի հետ միասին», ինչպես ասվում է հայտնի անեկդոտում։ Մենք բոլորս ուզում ենք Հայաստանը բարգավաճ տեսնել։ Միեւնույն ժամանակ, յուրաքանչյուրն ունի իր սեփական տեսակետը եւ ծրագրման մտահորիզոնը։ Մեկը մտածում է միջնաժամկետ հեռանկարի մասին, մյուսը մտահոգ է իր երեխաների ապագայով։ Ծրագրման մեր մտահորիզոնը ներառում է առնվազն մեր զավակներին ու թոռներին, որոնք նոր են սկսում իրենց կյանքի ուղին։ Մենք ուզում ենք, որ այսօրվա հինգ տարեկան երեխան 15-20 տարի հետո ապրի ավելի լավ միջավայրում՝ նաեւ մեր ծրագրերի շնորհիվ։