«Չգիտեմ՝ այս փաստաթուղթն ում մտահղացումն էր, կարծում եմ՝ սա մեծ վնաս կարող է հասցնել Արցախի հարցի կարգավորման գործընթացին». Վահե Հարությունյան
168.am-ի զրուցակիցն է արցախցի իրավաբան Վահե Հարությունյանը։
– Պարոն Հարությունյան, նոյեմբերի 26-ին Սոչիում տեղի ունեցավ Փաշինյան-Պուտին-Ալիև հանդիպումը, որից հետո հրապարակվեց եռակողմ հայտարարարություն, որի մասին տարբեր, որոշ դեպքերում՝ հակասական կարծիքներ են հնչում: Դուք ինչպե՞ս կմեկնաբանեք ստորագրված փաստաթուղթը։
– Այդ հայտարարությանը մեծ անդրադարձ կա վերլուծական հանրության շրջանակներում և սոցցանցերում։ Սակայն այդ հայտարարությունում կար երկու կարևոր կետ, որին որևէ մեկը չի անդրադառնում կամ մակերեսորեն են անդրադառնում։ Առաջինը՝ սա երևի միակ փաստաթուղթն է, որտեղ որևէ հիշատակում չկա Արցախի մասին։ Ես չգիտեմ, թե այս փաստաթուղթն ում մտահղացումն էր, կարծում եմ՝ սա մեծ վնաս կարող է հասցնել Արցախի հարցի կարգավորման գործընթացին։ Այդ համատեքստում հարկ է նաև հիշել Նիկոլ Փաշինյանի մեկ այլ հայտարարություն, որն այդպես էլ անարձագանք մնաց։ Նա ԱԺ-ում հայտարարեց, որ Արցախի հարցում չենք կարող ունենալ հայանպաստ լուծում, սա մենք ևս պետք է տողատակերով հասկանանք։ Այսինքն՝ Արցախի հայանպաստ միակ լուծումը, որը կարող է լինել, Ադրբեջանից անջատ կարգավիճակն է, իսկ ինքն ասում է, որ նման բան չի կարող լինել։ Այստեղ տեսնում ենք, որ ՀՀ իշխանության համար Արցախի հայանպաստ լուծումը փակված թեմա է, ինչպես Ալիևն է ասում՝ այլևս նման խնդիր չկա։
Երկրորդ կետը վերաբերում է դեմարկացիայի և դելիմիտացիայի հանձնաժողով ստեղծելուն։ Նույնիսկ տարրական գիտելիքներ ունեցողները գիտեն, որ դելիմիտացիան իրականացվում է պայմանագրի հիման վրա, այսինքն՝ կնքվում է պայմանագիր, որտեղ լինում են քարտեզներ՝ գծանշումներով և այլն, դրանից հետո կազմվում է հանձնաժողով, որից հետո սկսվում են դեմարկացիայի և դելիմիտացիայի աշխատանքները։ Կարծում եմ՝ այդ փաստաթուղթը վերջնական չէր։ Հիմա եթե պայմանագիր չկա, ինչի՞ հիման վրա է ստեղծվում հանձնաժողով։ Ընդ որում, դելիմիտացիայի պայմանագիրը հաճախ խաղաղության պայմանագրի մաս է կազմում։ Արդյո՞ք Հայաստանը նման մտադրություն ունի՝ Ադրբեջանի հետ կնքել «խաղաղության պայմանագիր», այն էլ Ալիևի պահանջներով։ Դելիմիտացիայի վերաբերյալ ցանկացած պայմանագիր առնչվում է տարածքային ամբողջականությանը։ Հիմա որքան էլ փորձեն պնդել, որ դելիմիտացիան առանձին գործընթաց է և Արցախի հարցի հետ կապ չունի, այդպես չէ։ ՀՀ նախկին արտգործնախարար Արա Այվազյանը մշտապես հայտարարում էր, որ դեմարկացիայի և դելիմիտացիայի հարցերը պետք է քննարկվեն Արցախի հարցի հետ համատեղ, բայց Փաշինյանը հայտարարեց, որ դրանք միմյանց հետ կապ չունեն, որից հետո էլ Այվազյանը հրաժարական տվեց։ Հիմա ստեղծված իրավիճակում մեզ պետք է լուրջ դիվանագիտություն, որտեղ յուրաքանչյուր խոսք չափված ու ձևված կլինի։
Կրկնում եմ, եթե հիմա գնանք սահմանազատման ու սահմանագծման, նշանակում է, որ Հայաստանը պաշտոնապես ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը:
– Իսկ հատկապես պատերազմից հետո տեսնո՞ւմ եք այդ լուրջ դիվանագիտությունը։
– Ցավոք, միայն տեսնում եմ, որ ՀՀ արտգործնախարարությունը մի կողմ է քաշվել Արցախի հարցից։ Մեկ-մեկ ձեռքի հետ ինչ-որ հայտարարություններ է անում, բայց չենք տեսնում, որ իրենք լուրջ մտահոգված են կամ փորձում են ինչ-որ հայանպաստ դիրքորոշում հայտնել։
– Նման պայմաններում ինչպե՞ս և ի՞նչ ճանապարհներով է հնարավոր փոխել իրավիճակը՝ ի նպաստ Արցախի։
– Այս համատեքստում մի քանի խոսքով ներկայացնեմ, թե ինչ մթնոլորտ է տիրում Արցախում։ Հիմա մարդկանց մոտ համատարած անորոշություն է՝ իրենց ճակատագրի, ապագայի վերաբերյալ։ Այնպես չէ, որ Արցախն ամբողջությամբ կորսված է, եթե ունենանք լավ դիվանագիտություն, մենք կկարողանանք շատ հարցեր հայանպաստ լուծել։ Ներկայումս միջազգային հանրությունը լինի Ռուսաստանը, թե այլ պետություն, որևէ կերպ չեն ժխտում, որ Արցախը դե ֆակտո կայացած պետություն է, փաստորեն բոլորն ընդունում են, որ Արցախում ինքնորոշված ժողովուրդ կա։ Եթե մենք այս ուղղությամբ տանենք մեր դիվանագիտությունը՝ Արցախի պետականության, ինքնորոշման իրավունքի պաշտպանման, մենք կարող ենք ունենալ որոշակի արդյունքներ։ Տեսեք, թե թշնամին իրեն ինչպես է պահել այս ամբողջ ընթացքում, մշտապես լուրջ դիվանագիտական գործողություններ է կատարել և լեգիտիմացրել պատերազմի իր իրավունքը։ Միանշանակ այդ ամենին օգնել է հայկական դիվանագիտության անգործությունը, և նրանք վերջին 3 տարիներին ունեցել են լուրջ դիվանագիտական հաջողություններ, որով լեգիտիմացրել են պատերազմ սկսելու իրենց իրավունքը։
– Ձեր կարծիքով՝ ինչո՞ւ հայկական կողմը պարտվեց 44-օրյա պատերազմում, ինքներդ էլ եք մասնակցել մարտական գործողություններին, ինչպե՞ս է կռվել հայ զինվորը։
– Նախ ուզում եմ հիշեցնել Նիկոլ Փաշինյանի վերջին հարցազրույցում նրա արտահայտած մի միտք, որ եթե իրենք Արցախը հանձնող լինեին, ապա պատերազմ չէր լինի, հետո ավելացրեց, որ պատերազմի հենց առաջին օրն ասել է, որ կարող է պատերազմը կանգնեցնել, բայց ամբողջ Արցախը ինքնավար մարզի կարգավիճակում պետք է ճանաչվի Ադրբեջանի մաս։ Իմ հիշելով, նա Արցախի ինքնավար մարզի կարգավիճակի մասին որևէ բան չի ասել, նա ընդամենը խոսել է տարածքների մասին։ Այստեղից պարզ է դառնում, որ ինքը պատերազմի լինել-չլինելու հանգամանքի մասին գիտեր։ Սա նշանակում է, որ իրեն ասվել է, թե տարածքներ պետք է տա, ինքն էլ պատասխանել է, որ խաղաղ պայմաններում տարածքներ չի կարող տալ։ Կարծում եմ՝ սրանով էլ հենց պատերազմի ելքն արդեն որոշված էր։ Սա իր խոսքերի հանգամանալից վերլուծությունն է։
– Պատերազմից հետո Նիկոլ Փաշինյանը որևէ անգամ Արցախ չի այցելել։ Ձեր կարծիքով՝ ինչո՞ւ չի գնում Արցախ։
– Կարծում եմ՝ Փաշինյանը վախենում է Ալիևի արձագանքից, այստեղ երկու տեսակետ չի կարող լինել, եթե նման վախեր չունենար, ապա վաղուց արդեն այցելած կլիներ Արցախ։ Ճիշտ է, իրեն Արցախում չեն ընդունում՝ ոչ միայն պատերազմի համար, այլև այն մոտեցումների, որոնք այսօր ունի Արցախի հանդեպ։
«Չգիտեմ՝ այս փաստաթուղթն ում մտահղացումն էր, կարծում եմ՝ սա մեծ վնաս կարող է հասցնել Արցախի հարցի կարգավորման գործընթացին»